lis 20, 2012

Warsztat z dr Krystyną Holly


 

      Podejmowanie działań na rzecz ochrony języka – gwary jako elementu regionalnego dziedzictwa kulturowego, a także wyrazów zapomnianych, ale wciąż obecnych w naszych szkolnych lekturach to cel, który przyświecał zorganizowanym warsztatom dla młodzieży szkolnej  w Gminnej Bibliotece w Koszarawie zatytułowanym „Mowa i godka pod Lachowym Groniem”.

Jako autorka pracy „Fonetyka w gwarze Żywiecczyzny” zostałam zaproszona do udziału w owych warsztatach. To, że urodziłam się i wychowałam na Ziemi Żywieckiej spowodowało, że początkowo moje językoznawcze naukowe zainteresowania dotyczyły gwary Żywiecczyzny. Opublikowałam też artykuły „Nazwy terenowe Żywiecczyzny” (Onomastica XXXV, 1990),  „O wpływach słowackich w gwarze Żywiecczyzny” (Studia Linquistica Polono-Slovaca 2, Bratysława 1990), „O nazwach gór i hal w Beskidzie Zachodnim” (Poznaj swój kraj - Beskid Żywiecki 1/1992).

       Pracując wiele lat jako nauczycielka języka polskiego, zauważyłam, że słownictwo obowiązkowych lektur szkolnych jest dla młodzieży, a często także dla nauczycieli, nie lada problemem. Sporo w tych utworach archaizmów i wyrazów przestarzałych rozumianych przez coraz węższy krąg czytelników. Stąd pomysł stworzenia (wspólnie z Anną Żółtak) „Słownika wyrazów zapomnianych, czyli słownictwa naszych lektur” (Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001).

Lata pracy w pracowni „Obserwatorium Językowe” Instytutu Języka Polskiego PAN pozwoliły na obserwację najnowszych zjawisk języka polskiego, w wyniku czego uczestniczyłam w przygotowaniu przez zespół pracowni „Słownika neologizmów” (projekt finansowany ze środków MNiSW).

        Przyjmując zaproszenie do udziału w warsztatach Gminnej Biblioteki w Koszarawie, przygotowałam wykład, w którym czynnie uczestniczyła młodzież, pod tytułem „Mowa polska – od wyrazów gwarowych, zapomnianych po współczesne”. Głównym trzonem warsztatów była gwara –  terytorialna, koszarawska odmiana języka polskiego. Młodzież wysłuchała tekstów gwarowych z terenu Koszarawy (K. Nitsch „Wybór polskich tekstów gwarowych”, W-wa 1968) oraz nagranego w czasie moich badań dialektologicznych (1982 rok) dialogu mieszkanek Koszarawy. Po wysłuchaniu tekstów „ożyła” wśród młodzieży gwara. Wspólnie ustalaliśmy, jakie cechy fonetyczne różnią gwarę Koszarawy od języka ogólnopolskiego. Młodzież „tłumaczyła” na gwarę zdania zapisane w języku ogólnopolskim i ustaliła główne cechy fonetyczne swojej gwary:

a wymawiane jako o  (np. ptok, jo, grojmy, copka); a +N wymawiane jako o/u (np. pŏn, Adŏm, znŏm, pytŏm się);o +N wymawiane jako u (np. cyrwuny, bruna, zogun, zjedzuny); e wymawiane jako y (np. cyrwuny, syroki, śyrp, syr, brzyk); y, e + N wymawiane jako o (np. dom, son, cytrona, ton); o w nagłosie wymawiane jako ło (np. łokno, łowca, łocy, łon); cz, sz, ż wymawiane jako c, s, z (np. copka, cas, scur, syja, zyto, zre); ch w wygłosie wymawiane jako k (np. dwuk, tyk, łoknak, butak) oraz w nagłosie takich wyrazów jak, np.: chrzan – krzun, chrzest – krzest, krzestny; ń w śródgłosie i wygłosie wymawiane jako j (np. słujce, pajski, tajcuje, kuj, kamiyj, dziyj)
Z
ainteresowanie wśród młodzieży wywołały również nazwy terenowe obecne w gwarze. Wyjaśniliśmy nazwę Lachowy groń -  należąca do mieszkańca o nazwisku Lach góra, a właściwie szczyt góry. Potem przyszła kolej na takie nazwy terenowe jak: beskid (wzniesienie porośnięte lasem), kamieniec (brzeg potoku zasłany kamieniami), koszarki, koszarzyska (miejsce wypasu owiec na polanie), przegib, przegibek (miejsce w górach leżące na pochyłości, przełęcz), przeczka, przetnica (poprzeczny kawał pola w stosunku do innych pól), skotnia (pastwisko dla bydła w lesie).

Żywa reakcja młodzieży podczas tego spotkania może zachęci ją do poznania słownictwa gwarowego i pielęgnowania gwary  jako elementu tradycji regionalnej. Mam nadzieję, że młodzi ludzie uświadomią sobie, że gwara wcale nie jest językiem gorszym od języka literackiego.

W przewodniku multimedialnym Gwary polskie pod redakcją Haliny Karaś czytamy: „W XXI wieku gwara przestaje być na wsi jedynym środkiem komunikacji społecznej, językiem konkurencyjnym wobec polszczyzny ogólnej. Może jednak pozostać jako język rodzinny, towarzyski, sąsiedzki, regionalny. By tak się stało, musi być pielęgnowana i przekazywana z pokolenia na pokolenie. Celem naszego przewodnika jest m. in. także uświadomienie wszystkim, iż gwary nie są jakąś gorszą odmianą polszczyzny, ale równie bogatą i piękną, choć różną od języka ogólnopolskiego. Są jego odmianą terytorialną, także socjalną, mającą spójne systemy gramatyczne i częściowo swoiste słownictwo. Mają one wiele cech starszych, archaizmów, które się w języku ogólnym nie zachowały. Gwary ludowe oceniano różnie, często negatywnie. Bywało i bywa dziś, że są wyśmiewane i lekceważone, traktowane jako rodzaj zepsutego języka literackiego, język gorszy, brzydszy, niestosowny i nieprestiżowy. Stąd próby wyzbycia się cech gwarowych i unikanie gwary przez jej użytkowników nie tylko w kontaktach oficjalnych.”(www.gwarypolskie.uw.edu.pl).

         W drugiej części spotkania warsztaty przerodziły się w tropienie znaczenia wyrazów. Uczniowie dostali karteczki z wyrazami, których znaczenie mieli ustalić: a) używane współcześnie, b) w przytoczonym zdaniu (pochodzącym z lektur szkolnych). Pomocą był „Słownik wyrazów zapomnianych, czyli słownictwo naszych lektur”. Podzielona na grupy młodzież miała zadania, np.

sztuczny  - dziś: 1. 'niebędący wytworem natury', 2. 'nienaturalny, nieszczery; pozorny, fałszywy'; w zdaniu z „Pana Tadeusza”: ‘wykonany z artyzmem; artystyczny, kunsztowny’: [Jankiel] Okiem struny zmierzył, złączył ręce, oburącz w dwa drążki uderzył: uderzenie tak sztuczne, tak było potężne, że struny zadzwoniły jak trąby mosiężne. Mick. Tad. 581.

załoga  - dziś: 1.‘zespół pracowników zatrudnionych przy obsługiwaniu np. samolotu, statku, pociągu itp.’, 2.‘zorganizowana grupa żołnierzy lub oddziałów wojskowych, mająca do spełnienia określone zadania bojowe’;  w zdaniach tekstów „Bajek” Krasickiego i „Starej baśni” Kraszewskiego: 1.‘pomoc, obrona’:[zajączek do konia:] “Weź mnie na grzbiet i unieś!” Koń na to: “Nie mogę, ale od innych pewną będziesz miał załogę.” Kras. Bajki 53
2.‘zapewnienie, gwarancja, poręczenie czegoś’: [Bolko Czarny do Myszków:] Jakąż nam dacie załogę i pewność, że dochowacie miru. Krasz. Baśń 376.
omnibus  - dziś: pot. człowiek mający dużo wiadomości z różnych dziedzin’; w tekście Żeromskiego „Ludzie bezdomni”: ‘duży, kryty pojazd konny o wielu miejscach, używany w XVII – XIX w. jako środek komunikacji’: Na piętrze omnibusu dążącego w stronę Vincennes wpadł [Judym] w głębokie i misterne rozmyślania. Żer. Ludzie 20.

Przykłady owe pokazały, że język, na przestrzeni lat, ciągle się kształtuje – zmienia się rzeczywistość a wraz z nią język; wiele realiów obecnych w przeszłych wiekach już nie istnieje, a wyrazy tę rzeczywistość nazywające funkcjonują obecnie w innym znaczeniu lub wyszły z użycia, dlatego przekaz literacki staje się niezrozumiały, czego dowodem są m.in. słowa: bigosowanie, letniczek, puderman, szynkownia, wyżnik.

Na zakończenie spotkania młodzież potwierdziła tezę o zmianach w języku, dokumentując ją nowymi wyrazami, które pojawiły się w języku polskim w ciągu ostatnich lat. Okazało się, że w ich zasobie słownictwa funkcjonują już wyrazy najczęściej nieznane ich dziadkom, czy nawet rodzicom, np. afterparty // after party / afterka środ. 'impreza, w gronie przyjaciół, znajomych, odbywająca się po zakończeniu innej, najczęściej większej, imprezy, np. koncertu, festiwalu, parady'; akwapark // aquapark = Δ park wodny ‘zespół basenów rekreacyjnych z różnego rodzaju urządzeniami, np. zjeżdżalniami’; baner // banner środ.‘reklama uliczna w formie transparentu lub elektronicznego, ruchomego obrazu na ekranie’; blogger // bloger / blogers ~ blogowicz środ. ‘osoba prowadząca blog'; buspas 'pas jezdni, po którym mogą poruszać się tylko autobusy komunikacji miejskiej i taksówki'; carvingi // carwingi // karwingi tylko w lm / carvery tylko w lm ~ Δnarty carvingowe // Δnarty karwingowe ~  Δ deski taliowane ‘specjalnie wyprofilowane narty, zwężone w środku, o szerokich przodach i tyłach, co ułatwia wykonywanie skrętów’; cool środ. / coolerski środ. ~ trendy środ. ~ jazzy //dżezi środ. ~ si * środ., w użyciu przym. ‘popularny, modny, trafiający w gusta odbiorców’; czip 1.// chip 1. specj. / mikroczip// mikrochip specj. ~ kość pamięci specj.‘miniaturowy układ scalony używany w wielu nowoczesnych urządzeniach elektronicznych, wykorzystywany także do identyfikacji zwierząt i ludzi’; czipować // chipować ‘znakować zwierzę, wszczepiając mu pod skórę czip’.

Powyższe wyrazy są hasłami w „Słowniku neologizmów” opracowanym przez zespół Pracowni Obserwatorium Językowego Instytutu Języka Polskiego PAN (w ramach projektu finansowanego przez MNiSW w latach 2009 -2012).

                                                                                                           dr Krystyna Holly